Panel 3. System, prawo, aktywizm

czwartek 6 czerwca 2019, 13:00-14:20

Niewidzialna młodzież. Sytuacja queerowych uczennic i uczniów oczami edukatorki seksualnej – Antonina Lewandowska (UW)

Wystąpienie będzie miało na celu przedstawienie queerowego aspektu edukacji seksualnej w polskich szkołach (a raczej jego braku), a także nakreślenie szerszych skutków społecznych takiego stanu rzeczy. Wstępem do prelekcji będzie omówienie najnowszych wyników badań dotyczących zdrowia psychicznego polskich uczennic i uczniów. Szczególna uwaga zwrócona zostanie na sytuację młodzieży queerowej. W wystąpieniu zawarte zostanie założenie o bezpośredniej zależności skali problemu od jakości kształcenia w zakresie edukacji seksualnej.
Analizie poddana zostanie najnowsza podstawa programowa przedmiotu „Wychowanie do życia w rodzinie” (polskiego odpowiednika edukacji seksualnej), a także doświadczenia własne prelegentki związane z wieloletnią pracą w roli edukatorki seksualnej. Poruszone zostanie wyrugowanie queerowości zarówno z podstawy programowej, jak i podręczników wykorzystywanych podczas zajęć szkolnych, przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na retorykę państwową dotyczącą osób LGBTQIA+. Nacisk położony zostanie także na skutki braku edukacji seksualnej dopasowanej do potrzeb queerowej młodzieży, a w szczególności na brak świadomości zagrożeń związanych z chorobami przenoszonymi drogą płciową. Omówione zostaną także problemy z którymi zmaga się przynajmniej część polskiej młodzieży nieheteronormatywnej, takie jak problemy z samoakceptacją, stygmatyzacja orientacji seksualnej i/lub tożsamości płciowej, myśli samobójcze czy przemoc domowa.
W końcowej części wystąpienia przedstawione zostaną alternatywne podejścia do edukacji seksualnej wprowadzone w innych krajach europejskich. Zaprezentowane zostaną również rekomendacje międzynarodowe (np. wytyczne WHO, UNICEF). Prelegentka przedstawi także własne sugestie dotyczące rozwiązań możliwych do wprowadzenia w sytuacji polskiej.

Queerowanie patriotyzmu, a przynajmniej lektury. „Rudy”, „Zośka” i Elżbieta Janicka – mgr Kornelia Sobczak (UW)

W kwietniu 2013 roku dr Elżbieta Janicka z PAN udzieliła wywiadu, w którym sugerowała, że bohaterów książki Kamienie na szaniec, mogła łączyć miłość. Sugestia homoerotycznej więzi między konspiracyjnymi harcerzami a zarazem bohaterami narodowymi była bardzo delikatna, ale wywołała gwałtowną reakcję. Reakcja ta jest dla obserwatorki/badacza kultury fenomenem fascynującym – pokazuje hierarchię wartości i ważności „obelg”, agresywność heteronormy, a zarazem jej kruchość i konieczność nieustannej obrony, demaskuje homofobię skrytą cieniutką zasłoną liberalnego dyskursu, i potwierdza – przynajmniej dotychczasowy – brak miejsca dla odrębności, osobności, mniejszości w kanonie lektur szkolnych. Analiza dyskusji wokół wypowiedzi Janickiej byłaby pierwszym etapem mojego wystąpienia. Następnym byłoby eksplorowanie możliwości związanych z zaproponowaną przez nią interpretacją: czy można squeerować polską opowieść patriotyczną, (a nawet jeśli tak, to po co?), ale też – czy można squeerować lekturę, rozumianą jako proces obcowania z tekstem, proces nadzorowany przez instytucję szkolną, utrwalone interpretacje, nauczycieli.
Pytanie o rodzaj relacji między „Rudym” a „Zośką” może być pytaniem o to, czy dominujący paradygmat da się „poszerzyć” – zrobić w nim miejsce dla gejów i lesbijek (takie „koncesjonowane” postacie nienormatywne już są: Iwaszkiewicz, Andrzejewski, Dąbrowska, Konopnicka), ale może być też pytaniem o to, czy kulturę dominującą można squeerować, a więc wymknąć się paradygmatowi, oszukać, zignorować lub zmienić heteronormę wraz z jej twardymi podziałami i ostrymi opozycjami na miłość (erotyczna) – przyjaźń (platoniczna), męskie – kobiece, cielesne – duchowe/intelektualne. „Queerowanie” rozumiem w tym przypadku nie tylko jako praktykowanie odmienności seksualnej, ale przede wszystkim, jako kwestionowanie i próbę przeformułowania heteronormatywnego paradygmatu relacji międzyludzkich.

Ochrona życia prywatnego a transseksualizm – mgr Agnieszka Jezierska-Markocka (Uniwersytet Mikołaja Kopernika)

Fizyczna i psychiczna płeć człowieka bez wątpienia należy do najważniejszych aspektów tożsamości osoby, a rozdźwięk pomiędzy nimi może prowadzić do głębokiego cierpienia u osoby transseksualnej. Sytuacja, w której prawo krajowe i władze krajowe ingerują w ważny aspekt tożsamości i autonomii osoby, może prowadzić do poważnej ingerencji w prawo do poszanowania życia prywatnego tej osoby. Na gruncie Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przyjmuje się, że prawa transseksualistów mieszczą się w ramach prawa do poszanowania życia prywatnego, a normatywnym wyrazem tego prawa jest art. 8 Konwencji. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpatrując problematykę osób transseksualnych w kontekście art. 8 Konwencji nie był konsekwentny w wyrażaniu swojego stanowiska. Od pierwszych orzeczeń, w których mimo braku wewnętrznych regulacji prawnych umożliwiających zmianę płci nie dostrzegał naruszenia art. 8 Konwencji i potrzeby uregulowania tej problematyki na podstawie Konwencji w systemie prawa krajowego, do ostatnich, w których w sposób jednoznaczny opowiedział się za taką koniecznością. Ewolucja poglądów Europejskiego Trybunału Praw Człowieka powinna skłaniać do wniosku, że państwa członkowskie Rady Europy będą musiały dostosować swoje ustawodawstwo do wymagań związanych z zapewnieniem transseksualistom prawa do poszanowania ich prywatności. Przykładowo polskie prawo nie dostrzega problemu osób transseksualnych. Bierność polskiego legislatora prowadzi do sytuacji, w której jego rolę podejmują sądy starając się dostosować przepisy do stanu, jakim jest zmiana płci. To prowadzi niestety do tworzenia prawniczych atrap bez uniwersalnego waloru, które w rezultacie krzywdzą zainteresowane strony. Głównym zadaniem prawa powinno być rozwiązywanie ludzkich problemów nawet wtedy, gdy dotyczy to stosunkowo niewielkiej grupy adresatów, ponieważ jak słusznie zauważył prof. Marian Filar po stosunku do mniejszości rozpoznajemy poziom kultury społeczno- prawnej.

Pro- and anti-LGBTQIA activism as the case of system-challenging and system-supporting collective action – mgr Katarzyna Malinowska (UW), dr Paulina Górska (UW), mgr Katarzyna Lipowska (UW), dr Anna Stefaniak (UW)

Although activities of the LGBTQIA rights movement often elicit reactions of the conservative countermovement, it has not been established yet what psychological factors shape collective action against LGBTQIA rights, and how the opponents of LGBTQIA emancipation differ from their progressive counterparts. To address this gap, we adopt the system justification theory perspective on collective action and analyze data of a field study (N = 512) conducted among participants of the Equality Parade (a pro-LGBTQIA collective action event) and the March for Life and Family (an anti-LGBTQIA collective action event) – two ideologically opposite demonstrations taking place day after day in Warsaw (Poland) in 2018. As expected, system justification was negatively associated with pro-LGBTQIA engagement but positively associated with anti-LGBTQIA collective action. These relationships were mediated by politicized identity, group efficacy and perception of injustice. In similar vain, epistemic and relational needs were associated negatively with pro-LGBTQIA collective action but positively with anti-LGBTQIA activism. In sum, our findings suggest that collective action aimed at extending vs. limiting the rights of LGBTQIA people may be understood as specific cases of system-challenging and system-supporting activism, respectively. Additionally we will discuss motivations and views of a sample of LGBTQIA persons and their cis and/or straight allies that participated in Equality Parade in 2018.